وصّاف
Şerefüddîn Abdullāh b. İzziddîn Fazlillâh b. Ebî Naîm-i Yezdî (ö. 730/1329-30)
İlhanlı devri tarihçisi, bürokrat ve edip.
655’te (1257) Şîraz’da doğdu. İlhanlı Hükümdarı Olcaytu Han tarafından kendisine verilen “Vassâfü’l-hazret” ve bunun kısaltılmışı olan “Vassâf” lakabıyla tanınır. Babası Fazlullah, İlhanlı Devleti’nin Fars bölgesi âmillerindendi. Vassâf iyi bir eğitim aldıktan sonra İlhanlı Devleti’nde divan hizmetine girdi. 697 (1297-98) yılında yazmaya başladığı Târîḫ-i Vaṣṣâf adlı eserinin ilk üç cildini 13 Receb 702 (3 Mart 1303) tarihinde vezir ve tarihçi Reşîdüddin Fazlullāh-ı Hemedânî ile Vezir Sa‘deddîn-i Sâvecî’nin yardımıyla Gāzân Han’a sundu. Kitabı inceleyen Gāzân Han, Vassâf’a ihsanlarda bulundu; ondan kendisi Suriye seferinden dönünceye kadar Sincar’da kalmasını ve eserini yazmaya devam etmesini istedi. Vassâf, muhtelif kitaplara ihtiyaç duyduğunu ve bir süreden beri evinden uzak kaldığını söyleyerek Gāzân Han’dan bir yıl izin aldı. Yine Reşîdüddin Fazlullāh-ı Hemedânî’nin yardımıyla 24 Muharrem 712 (1 Haziran 1312) tarihinde Sultaniye şehrinde Sultan Olcaytu ile görüştü ve eserinin IV. cildini hükümdara sunarak onun takdirini kazandı. Eserin son cildini ancak 728’de (1328) tamamlayabilen Vassâf 730 (1329-30) yılında vefat etti.
Eserleri. 1. Târîḫ-i Vaṣṣâf. Asıl adı
Tecziyetü’l-emṣâr ve tezciyetü’l-aʿṣâr’dır. Vassâf eserini İlhanlı
devlet adamı Atâ Melik el-Cüveynî’nin Târîḫ-i Cihângüşâ’sına zeyil
olarak hazırlamıştır. 656 (1258) yılından başlayan eser yer yer
Cihângüşâ’dan nakiller içermektedir. Eserin I. cildi Mengü Kağan’ın
ölümü, Kubilay ve Timur Kağan’ın Çin’deki faaliyetleri, Hülâgû’nun
Bağdat’ı işgali, Abaka ve Ahmed Teküder’in hükümdarlıkları; II. cildi
Salgurlu Atabegleri, Argun Han’ın hükümdarlığı, Yûsufşah ve Efrâsiyâb’ın
atabeglikleri; III. cildi Geyhatu ve Baydu’nun hükümdarlıkları, Kirman
ve Delhi’nin hâkimleri ve Gāzân Han’ın 700 (1300-1301) yılı sonuna kadar
hükümdarlığı; IV. cildi Gāzân Han’ın hükümdarlığının son yılları,
Sultan Olcaytu’nun tahta çıkışı, Timur Kağan’ın halefleri, Hârizmşahlar
ve İsmâilîler; V. cildi Sultan Olcaytu’nun hâkimiyetinin sonu, Ebû Said
Bahadır Han ile Alâeddin Halacî ve haleflerinin tarihini ihtiva
etmektedir. Vassâf, kendini İslâm tarihçileri arasında önemli bir konuma
yükseltecek olan eserinde Gāzân Han döneminde devlet merkezinde vuku
bulan hadiselerin yanı sıra Fars eyaletinin siyasî, idarî ve iktisadî
durumu hakkında önemli bilgiler verir. Eser, başta kâğıt para (çâv) ve
İlhânî takvimi olmak üzere İlhanlı kaynaklarının genellikle sessiz
kaldığı bazı reformlar hakkında da önemli mâlûmat içerir. Vassâf,
merkezî bürokraside üst düzey bir görevde bulunmadığı için halkın
durumuyla ilgili haberleri Câmiʿu’t-tevârîḫ müellifi Reşîdüddin
Fazlullah’a göre daha tarafsız bir şekilde kaydeder ve bazı önemli
noktalarda ondan ayrılır. Bu açıdan eser, gerek Reşîdüddin’in verdiği
bilgilerin kontrolü gerekse ondaki eksikliklerin tamamlanması bakımından
da büyük önem taşımaktadır. İran tarih yazıcılığında görülmemiş
derecede süslü bir üslûpla kaleme alınan eserdeki Arapça, Farsça, Türkçe
ve Moğolca birçok terim metnin anlaşılmasını güçleştirmektedir.
Müellifin Arapça-Farsça kıssa ve şiirlerle süslediği nesri kendisinden
sonra birçok tarihçi tarafından taklit edilmiş, bu arada Osmanlı
coğrafyasında İdrîs-i Bitlisî, Tâlikîzâde Mehmed Subhi ve Ahmed Vâsıf
Efendi gibi tarihçiler Vassâf’ın üslûbunu örnek almıştır. Eserin üç
bölümünü, Şâhruh’un oğlu Fars hâkimi Mugīsüddin Ebü’l-Feth Mirza
İbrâhim’in emriyle Hüseyin b. Hüseyin el-Ensârî (Attâr) 823 (1420)
yılında sade bir dille özetlemiş ve XVI. yüzyılda da Hândmîr tarafından
hulâsa edilmiştir. Eser, İdrîs-i Bitlisî’nin oğlu Ebülfazl Mehmed Efendi
tarafından kısaltılarak Türkçe’ye tercüme edilmiş, bu tercüme Emîrî
Efendi tarafından Timur’un ölümüne kadar devam ettirilmiştir. XVIII.
yüzyıl âlimlerinden Nazmîzâde Murtaza Efendi Lugat-ı Müşkilât-ı Vassâf
(Şerh-i Lugat-ı Târîh-i Vassâf), Şerh-i Târîh-i Vassâf, Tercüme-i
Târîh-i Vassâf ve Zeyl-i Nazmîzâde adıyla dört eser kaleme almıştır.
Sâlim Lugat-ı Vassâf’ı yeniden düzenlemiş, ayrıca önce Reîsülküttâb
Şirvânî Ebû Bekir Efendi’nin başladığı esere Neylî, Mâ lâ büdde minhü
li’l-edîb mine’l-meşhûr ve’l-garîb (Şerh-i Lugat-ı Târîh-i Vassâf)
adıyla Türkçe şerh yazmıştır. Târîḫ-i Vaṣṣâf’ın günümüze ulaşan çok
sayıda nüshası içerisinde IV. cildin Şâban 711 (Ocak 1312) tarihli
müellif nüshası (Nuruosmaniye Ktp., nr. 3207) dikkate değerdir. Bu nüsha
1388’de hş. (2009) Tahran’da neşredilmiştir. Eser üzerinde XIX.
yüzyılın ortalarından itibaren birçok çalışma yapılmıştır. Önce taşbaskı
halinde 1241 (1826) ve 1269 (1853) yıllarında Bombay’da yayımlanmış,
daha sonra ilk cildi J. von Hammer-Purgstall tarafından Geschichte
Wassaf’s adıyla Almanca’ya tercüme edilmiştir (Wien 1856). Bu tercümenin
henüz basılmayan dört cildi Avusturya İlimler Akademisi Kütüphanesi’nde
bulunmaktadır (Jahn, XVIII [1354/1975], s. 171). Eser 1269 tarihli
baskısı esas alınarak 1272 (1855), 1291 (1874), 1303 (1885), 1314
(1896), 1338 hş. (1959) yıllarında Tebriz ve Tahran’da yeniden
basılmıştır. Abdülmuhammed Âyetî eseri Bombay baskısından özetlemiştir.
Eserin Hindistan’a dair bölümleri H. M. Elliot ve J. Dowson tarafından
İngilizce’ye çevrilip The History of India as Told by Its Own Historians
adlı eser içinde yayımlanmıştır (Delhi 1990, III, 24-54). Altın
Orda’yla ilgili kısımlarını ise V. G. Tizengauzen neşretmiştir.
Çağataylılar hakkındaki bilgiler Russell G. Kempiners Jr. tarafından
değerlendirilmiş, Muhammed Şehrî-porâbâdî eserin güç anlaşılan terim ve
ibareleriyle ilgili doktora tezi hazırlamıştır (1374/1995, Tahran
Üniversitesi Edebiyat Fakültesi). 2. Aḫlâḳu’s-salṭana fî aḥvâli’l-ezmine
ve’l-edine. Sultan Olcaytu adına kaleme alınan ahlâk ve siyasete dair
Farsça bir risâle olup (Tahran, Kitâbhâne-yi Meclis-i Şûrâ-yi İslâmî,
nr. 5307, vr. 104b-119a) Vassâf’a aidiyeti kesin
olarak tesbit edilememiştir. Nergisî tarafından Kānûnü’r-reşâd ve
Kavalalı Hüseyin Kâzım tarafından da Risâle-i Seciyye adıyla iki defa
Türkçe’ye tercüme edilmiştir. 3. Risâle-i Münâzaʿati’s-seyf ve’l-ḳalem
(Ḳalemiyye). İlhanlı Hükümdarı Ebû Said Bahadır Han adına Farsça yazılan
küçük bir risâle olup Nasrullah Pûrcevâdî tarafından yayımlanmıştır
(Nâme-yi Ferhengistân, XXVI [Tahran 1385/2006], s. 5-21). 4.
Bedîʿu’r-rebîʿa, Risâle der Muḥâkeme-yi Şaṭranç, Ebyât der Ḥaḳḳ-ı
Şaṭranç (İÜ Ktp., FY, nr. 217, vr. 1b-22b).
Vassâf’a aidiyeti muhtemel Farsça bir münşeat mecmuası Tahran
Üniversitesi Merkez Kütüphanesi’nde kayıtlıdır (nr. 3601). Vassâf
tarafından kaleme alındığı bilinen diğer eserler günümüze ulaşmamıştır.
BİBLİYOGRAFYA
Vassâf, Târîḫ (nşr. Îrec Efşâr v.dğr.), Tahran 1388/2009, Osman Gazi
Özgüdenli’nin girişi, IV, 37-50; a.mlf., Kitâb-i Müsteṭâb-i Vaṣṣâf
el-Ḥażret (nşr. M. Mehdî İsfahânî), Tahran 1338, s. 592; J. von
Hammer-Purgstall, Geschichte Wassaf’s, Wien 1856; Storey, Persian
Literature, I/1, s. 267-270; Münzevî, Fihrist, VI, 4280-4286; a.mlf.,
Fihristvâre-i Kitâbhâ-yi Fârsî, Tahran 1375-81/1996-2002, II, 918-919;
VI, 390; Abdülmuhammed Âyetî, Taḥrîr-i Târîḫ-i Vaṣṣâf, Tahran 1372, s.
329; Tevfîk Hâşimpûr Sübhânî – Hüsamettin Aksu, Fihrist-i Nüsḫahâ-yi
Ḫaṭṭî-yi Fârsî-yi Kitâbḫâne-i Dânişgâh-i İstânbûl, Tahran 1374/1995, s.
109-110; J. Pfeiffer, “A Turgid History of the Mongol Empire in Persia:
Epistemological Reflections Concerning a Critical Edition of Wassāf’s
Tajziyat al-amsār wa tazjiyat al-a‘sār”, Theoretical Approaches to the
Transmission and Edition of Oriental Manuscripts (ed. J. Pfeiffer – M.
Kropp), Würzburg 2007, s. 107-129; Osman Gazi Özgüdenli, Moğol İranında
Gelenek ve Değişim: Gâzân Han ve Reformları (1295-1304), İstanbul 2009,
s. 16-18; a.mlf., “Nüsḫaʾî ez Târîḫ-i Vaṣṣâf be-Ḫaṭṭ-i Müʾellif ve
Mühr-i Kitâbḫâne-i Rabʿ-i Reşîdî” (trc. Hüccet Fahrî), Nâme-yi
Bahâristân, IV/1-2, Tahran 1382/2004, s. 63-72; a.mlf., “İlhanlı
Tarihine Ait Yeni Bir Kaynak: Târîh-i Vassâf’ın Müellif Nüshası”, TTK
Belleten, LXX/258 (2006), s. 28-52; K. Jahn, “Terceme-i Târîḫ-i Vaṣṣâf”,
Râhnümâ-yi Kitâb, XVIII, Tahran 1354/1975, s. 171; R. G. Kempiners Jr.,
“Vassāf’s Tajziyat al-amsār wa tazjiyat al-a‘sār as a Source for the
History of the Chaghadayid Khanate”, JAH, XXII (1988), s. 160-187; Hamîd
Rızâ Dâlvend, “Târîḫ-i Vaṣṣâf ve Dû Olgû-yi Pîşnihâdî Berâ-yi Çâp-i
Ân”, Âyîne-i Mîrâs̱, sy. 23, Tahran 1382/2004, s. 55-69; Erdoğan Merçil,
“Vassâf”, İA, XIII, 232-234; P. Jackson, “Waṣṣāf”, EI2 (İng.), XI, 174.
